Sesonggan
Sesonggan wit ipun saking kruna
'ungguh', sane mateges linggih, genah, wiadin nongos. Kruna ungguh polih
paweweh merupa pangiring (akhiran) "an", dados ungguhan sane mateges
janji utawi pati. Kruna ungguhan kasandiang (mengalami perubhan sandi suara)
dados unggwan. Sajeroning pangucapan kruna unggwan puniki dados unggan.
Selantuir ipun kruna unggan puniki polih pangater (awalan) "sa" dados
saunggan, taler kasandiang malih dados songgan. Kruna songgan puniki
kadwipurwayang dados sesonggan.
Sesonggan puniki sakadi pelambang kahanan kalih polah
jadma, sane kaimbangang ring kahanan kalih polah barang wiadin buron. Umpami :
"bedug pengorengan". Pengorengan punika wantah wangun utawi
kawentenan ipun sakadi punika bedug, meweh antuk ngelegang mangda asah (lurus /
datar). Dados ipun suksmannyane : kaucapang ring anak sane kalintang bengkung
tur sigug, nenten dados ajahin.
Yening jagi ngartiang sesonggan,
sapuniki :
- Arti sujati, teges ipun : arti krunanipun
sane sujatine.
- Arti Paribasa, teges ipun : arti lambang wiadin
kahanan.
- Arti Pangupama, teges ipun : ngawi satua sane
bawak-bawak, sane anut ring polah kalih kahanan sesonggan punika.
Ring sor puniki wenten conto sesonggan, luir ipun :
- Taluh
apit batu.
Suksmannyane : kaucapang ring anake sane magenah ring genahe sane
sukil/keweh, singsal agulikan pacang nemu baya.
- Abias
pasih.
Suksmannyane : nenten keni utawi nenten sida antuk ngawilangin katahipun
biase ring pasih.
- Blakas
mangan di pisaga.
Suksmannyane : sakadi anake maduwe painak muani siteng tur anteng,
sakewanten ipun magenah ring pisaga.
- Ngentungan
uyah ke pasih.
Suksmannyane : kaucapang ring anake sane mapi-mapi ngicenin barang utawi
artha ring anak sane sampun sugih.
- Kuluk
ngongkong tuara ngutgut.
Suksmannyane : kaucapang ring anake sane sida mawicara manten (ngomong
saja), nanging nenten wenten pakaryanne utawi tindakanne.
- Ngajahin
bebek ngelangi.
Suksmannyane : kaucapang ring anake sane mapi-mapi ngajahin anak sane
sampun wikan utawi duweg.
- Ngrebutin
balung tan paisi.
Suksmannyane : ngrebutin brang nenten wenten isine utawi barang sane
nenten malih maguna.
- Buka
gowake ngadanin ibane.
Suksmannyane : kaucapang ring anake sane sombong, nyapa kadi aku.
- Liep-liep
lipi gadang.
Suksmannyane : kaucapang ring anake sane ring pangarepne jemet pisan,
sakewanten sujatinne ipun anak sane nenten becik/jahat.
- Kutal-kutil
ikut celeng.
Suksmannyane : kaucapang ring pakaryan sane rasane aluh, sakewanten
sujatine nak meweh yen kalaksanayang.
- Ada
gula ada semut, suksmanipun
: anake sane sugih tur dana, irika janten akeyh anake sane rauh nunas
pakaryan.
- Ada
andus ada apine, suksmanipun
: yening wenten orti ala wiadin ayu, sinah wenten sane jati (pasaja),
diastun ipun akidik.
- Aduk
sera aji keteng, suksmanipun
: umpami ring desa wenten krama diastunipun adiri sane melaksana kaon
utawi jele (inggih nika memaling, demen miyegan, miwah sane lianan), sinah
maka desa kaucap kaon utawi jele rauh ring adan desane teler kaon/jele.
- Buta
tumben kedat, suksmanipun
: sakadi anake sane pecak tiwas, kasuen raris ipun sugih, pramangkin ipun
sombong, ngagu tur jerbu ring timpal miwah nyama braya.
- Calep
calung, suksmanipun
: kaucapang ring anake sane seneng ngidih ajengan utawi ajeng-ajengan ring
pisaga.
- Dawa
papahne liu slepanne, suksmanipun
: yening anake sue maurip, sinah sampun akeh sane polih rasanin indik suka
lan dukane.
- Degag
delem, suksmanipun
: kaucapang ring anake sane degag, ring genahe suung ipun ngapak-ngapak
ngaku wanen, sakewanten yening sampun wenten musuh ipun ajerih, makiles mlaib.
- Duk
masanding api, suksmanipun
: sakadi anake sane mamusuh-musuhan raris ganahipun matampekan, iwang
akidik janten dados rebat/uyut/iyeg.
- Galak-galak
di guwungan, suksmanipun
: sakadi anake sane wanen sajeroning pekarangan kemanten, nanging yening
sampun lintang ring pakarangan ipun getapne pasti.
- Gangsaran
tindak kuangan daya, suksmanipun
: kaucapang ring anake sane kakenken ngarereh barang, durung tatas antuk
ipun miragi, gelis-gelis sampun mamargi, pamuput nenten kauningin
napi-napi sane karereh.
- Gede
ombake gede angine, suksmanipun
: ageng pikolih utawi asil anake, janten ageng taler penelasipun.
- Jadma
es tabia, wiadin nyem lalah,
suksmanipun : kaucapang ring anke sane gendeng-gendengan.
- Juragan
seprahu, suksmanipun
: kaucapang ring anake sane ngerob ngangge pengangge ngajak timpal ipun
saling saluk.
- Kamus
majalan, suksmanipun
: kaucapang ring anake sane pradnyan tur sampun weruh ring makudang-kudang
basa.
- Katanjung
di mata, suksmanipun
: sakadi ring anake sane marasa ring dewek iwang ring timpal, raris matemu
ring timpalipune punika, mawinan ipun kimud tur kabilbil.
- Pancoran
matatakan batu, suksmanipun
: sakadi anake sane tiwas nampekin anake sane sugih sane dana tur goroh,
ring akidik-kidike taler polih mismisan wiadin leledanipun.
- Pitik
mlali di ketungane, suksmanipun
: sakadi anake sane dados buruh, raris polih genah ring gemuhe, sinah ipun
bagia.
- Togtog
titihang, suksmanipun
: nundung anak pramangkin nenten dados sangkenang.
- Yeh
ngrocok sinah tukade daken,
suksmanipun : kaucapang ring anake sane sombong akehan raos, nanging
akidik tindakne, maciri anak belog.
- Paid
bangkung, suksmanipun
: sakadi anake sane makurenan, raris sane lanang nyerodin, nongos ring
umah sane luh (luhipune).
331.
Gede kayune gede papanne, suksmanipun : Ageng pakaryan wiadin pangkat
anake, janten ageng taler pikolihipin.
- Gede-gede
bantang gedang, ditengahne muh,
suksmanipun : Pakantenan anake gede ganggas, kewanten sajatin ipun gemba
(lumah) nenten mampuh makarya.
- Girang
gejorang,
suksmanipun : Yening wenten anak adiri sane makarya lelayangan, raris
pramangkin katah timpalipune nuutang makarya lelayangan (milu-milu tuung).
- Goak
kingsanin talu,
suksmanipun : Sakadi anake makingsan jinah ring bebotoh, yening wenten
kaklecan janten jinah punika adokangipun makaklecan.
- Goloh
di tendas kelet di ikut,
suksmanipun : Sakadi anake pangucap ipun lega pacang ngwehin ayam,
sakewanten ayam ipune sampun riinan ulaha mangda rengas.
- Greteh
Gong,
suksmanipun : Sakadi anake yening panggih ring pedesan ipun greteh tur
ajer nyimpangan, kewanten yening panggih ring desanipun wiadin ring diwang
umahipun nengil tur mamengos, mapi-mapi nenten uning.
- Joh
pejalane liu tepukin,
suksmanipun : Sakadi anake sane seneng malaluasan, akeh ipun uning ring
desa-desa miwah adat-adat anak, sapunika taler yan anake seneng mlajah
janten akeh madruwe kabisan.
- Joh
apine teken gulinge,
suksmanipun : Distun genahipun madohan, yening sampun sami cumpu (jodoh),
kasuen-suen taler pacang matemu.
- Kabelet
di galange,
suksmanipun : sakadi anake sane ngambil pakaryan kakalih wiadin tatiga
dadosipun bingung encen sane patut ambil dumunan, encen sane durian.
- Kladi
onye bangkung bangka,
suksmanipun : Sakadi anake sane pocol madagang, barang-barangipun telas
ilang, kalih pianak somah ipun gelem sanget.
- Katangkeb
langit,
suksmanipun : Kaucapang riang anake sane kalintang ajerih ring
timpalipune.
- Kehkeh
tuju gotol,
suksmanipun : Sakadi anake sane ngrereh pakaryan, polih sekaya abidang
telas, polih akalih telas, jantos ipun nenten madruwe jinah, antuk telas
dados daar.
- Kena
latih (jeet) enduk,
suksmanipun : Anake sane keni kabelog-belog malarapan antuk munyi manis.
- Kidang
dialase gaenang basa,
suksmanipun : Sekadi anake sane nyagerang utawi ngandelang barang-barang
widain pikolih sane durung janten pacang kakeniang.
- Ketog
semprong, kerik tingkih,
suksmanipun : Sakadi anake adesa ninggal desa, rarud makasami cerik kelih
tua bajang.
- Kudiang
nekepin anduse,
suksmanipun : Yadin amunapi antuk ngengkebang kacorahane, kasuen-suen
sinah ketara wenten anak uning.
- Kunag-kunang
anarung sasi, suksmanipun
: Sakadi anake sane bodo (bocok), mamanah mandungin utawi nandingin anak
bagus wiadin jegeg; utawi anak tiwas nagih mandungin anak sugih.
- Kuping
ngliwatin tanduk,
suksmanipun : Sakadi i pianak sane nglangkungin paitungan anak tua; sakadi
pegawaine sane pangkat ipune endepan, raris nglangkungin paitungan
kepalanipun.
- Kutang
sayang gemel madui,
suksmanipun : Sakadi anake sane madue pianak sane jaat, kereng mamaling,
tan ngidepang pitutur, yan tundung (kutang) ipun pelih, yan ajak ipun jaat
nglaleng.
- Kropak
majalan,
suksmanipun : Kaucapang ring anake sane kalintang pradnyan, wikan ring
sekancang tutur miwah kekawin.
- Ada
kacang ninggal tungguana,
suksemanipun : nenten wenten anak alit wiadin sisia, jaga ngutang
sesolahan bapa wiadin guru
- Ada
mas slakane tan paguna,
suksemanipun : skadi anake sane polih barang sane anyar, raris barange
sane let (yang lama) tan karunguang
- Angkabin
barong somi,
suksemanipun : matakut timpal (anak) antuk sane aeng-aeng, kewanten
sejatin ipun nenten wenten punapa punapi
- Anyar-anyaran
gerang bangkuk,
suksemanipun : sakadi anake sane ngwangun saluiring wawangunan, ring
pangawitne kewanten ipun gati (anteng), wawu asasih kewanten sampun macet
(tan kalinguang)
- Awak
baduda nagih madanin garuda,
suksemanipun : sakadi anake sane tiws wiadin mamacul, mamanah ipun
mamadanin (nandingin) anake sane sugih wiadin anake sane mapangkat tegeh
- Bangkung
kapitikan,
suksemanipun : sakadi anake sering marikosa anak, ring arep anake akeh,
ipun ngliep mapi tan uning, yening rikala suung ipun parikosa nyagrep
- Bapane
macan panakne samong,
suksemanipun : upami bapaneipune duweg dados balian, sinah pianakipune
taler dueg ngusadanin
- Bikase
mabuyung sampi,
suksemanipun : sakadi anake sane mapi-mapi kasih tur wawuh, kewanten
sujatinipun tan pegat ngamahin
- Be
nantangin talenan,
suksemanipun : sakadi anake sane sampun kaon maprakara, raris ipun
nangtangin anake sane menang; wiadin sakadi anake sane sampun janten iwang
nangtangin sane patut
- Bedeg
gegantungan,
suksemanipun : sakadi anake sane ngambel pakaryan utawi dados pagawe
pamrintah, wiakti nenten jenek, yening iwang antuka raris pagawe punika
kakisidang wiadin kasuudang
Inggih amunika
dumun. Tiang sampun kenjel ngetik uli tuni. Benjang-benjang malih lanturang
tiang. Suksema!
Kaketus saking :
* Buku Basitha Paribasa Bali
* Buku Kumuda Sari II
Sasenggakan puniki pateh sakadi ibarat, ring bahasa Indonesia.
Sasenggakan, linggaipun "Senggak", artinipun "Singguk"
utawi "Sentil" antuk raos. Senggak polih pangiring "an"
dados senggakan, kadwipurwayang dados "Sasenggakan" ngintar
basa (kata ungkapan), tegesipun "Babinjulan" makardi ica sang
miragi utawi mireng, semalih makardi jengah tur sebet sang kaanggen sasenggakan,
antuk keni kasentil manahipun.
Sasenggakan puniki sakadi palambang utawi sasimbing indik kahanan kalih polah
janma sane kaimbangan ring kahanan kalih polah buron utawi barang, upami :
Wenten anak mawasta I Balag. Sabilang sangkep ring banjar ipun kiap,
nguyuk-uyuk ngengkis raris pules. Indik I Balag puniki raris anggena
sasenggakan ring banjaripune. Yen wenten murid kiap nguyuk ring sekolahan,
raris kaucapang antuk timpalipune sakadi I Balag. Yening murid punika kalih I
Balag miragi dewekipune kaanggen sasenggakan, janten ipun jengah wiadin sebet
kabinjulin.
Sasenggakan puniki taler sakadi sesonggan, kewanten binanipun sasenggakan
puniki satata kariinin antuk kruna "Buka", tur wenten sane
sakadi sampiran ipun. Lengkarane sane riinan dados giing (sampiran), sane
apalet pungkuran dados katerangan polah wiadin kahanan, raris kalanturang antuk
suksemanipun. Ring asapunipune nenten perlu malih dagingin suksemanipun, antuk
sampun terang artinipun. Puniki wenten makudang-kudang imba utawi conto
sasenggakan luiripun :
1.
Buka bantene, masorohan;
suksemanipun : sakadi anake sane madue perusahaan, wantah ngutamayang
panyamaanipune kewanten makarya irika.
2.
Buka bangken gajahe, joh-joh mabo;
suksemanipu : sakadi anake sane mapangkat ageng utawi anak sane sugih, yening
katiben antuk sengkala, ortinipune maideh-idehan rauh ka jaba kuta.
3.
Buka batun buluane, nglintik tuah abesik;
suksemanipun : kaucapang ring anake sane nenten madue nyama wiadin timpal,
wantah ipun padidian.
4.
Buka be banone, dawanan bungut;
suksemanipun : sakadi anake sane demen nuturang wiadin ngraosang omong timpal
ring anak lian.
5.
Buka benange, kadung suba macelebang;
suksemanipun : sakadi anake sane kadung ngambil pakaryan, nyalah-nyalah yening
ipun makarya nenten jantos puput.
6.
Buka katake
matindik, salah genah, suksmaipun :
Sakadi anake sane nenten uning nganutang payas dewek wiadin panganggo
pakantenanipun tani asin.
7.
Buka kasumba
Jawane, ngamahin, suksmanipun :
Sakadi anake sane kereng madaar kewanten mayus, nenten demen makarya.
8.
Buka lindunge
uyahin, blangsah, suksmanipun :
Sakadi anake sane uyang paling nenten uning-uning nongos.
9.
Buka macane
(mionge), ngengkebang kuku, suksmanipun :
Sakadi anake sane pradnyan (wikan), ngengkebang kepradnyanan (kawikanan).
10.
Buka macane,
nakutin lawat, suksmanipun :
Sakadi anake sane marasa ring dewekipune iwang wiadin corah, setata ipun mrasa
congah wiadin takut tur kabilbil.
11.
Buka mlali api,
mara ngasen kebus, suksmanipun :
Sakadi anake sane ngambil pakaryan sane sukeh tur madurgama, risampune ipun
sengkala wawu ipun mrasa.
12.
Buka makpak
tebune, ampsne kutang, suksmanipun :
Sakadi anake sane makurenan, ring kantun pangantenan, kalih sasuenne kantun
bajang kasayangang tur kajungjung, risampune tua tan mampuh kakutang.
13.
Buka naar be ne
matah, nglawan-nglawanin, suksmanipun :
Sakadi anake sane kapaksa kakenken ngambil pakaryan sane nenten demenin wiadin
nenten uningin ipun, punika mapuara nenten becik.
14.
Buka naar
krupuke, gedenan kroakan, suksmanipun :
Sakadi anake sane ngaku wanen kalih jaga muputuang karya, sakewanten nenten
wenten buktinipun nglaksanayang.
15.
Buka medil
kapecite, gedenan bea, suksmanipun :
Sakadi anake sane ngambil pakaryan ageng kalih katah nelasang prabea, kewanten
pikenoh kalih pikolihipun akidik.
16.
Buka nakep
balange dadua, maka dadua tuara bakat,
suksmanipun : Sakadi anak sane mamanah bingbang akeh mangambil pakaryan wiadin
nglamar pakaryan, pamuput makasami nenten keni.
17.
Buka negakin
gadebonge, ngasa teken jit belus,
suksmanipun : Sakadi anake sane ngrasa ring sikian iwang wiadin corah, dados
ipun kimud utawi kabilbil (congah).
18.
Buka ngae bajune,
sikutang ka raga, suksmanipun :
Saluiring polah laksana kalih raos, marep ring timpal utawi anak lianan, patut
dumun imbanganng ring raga becik miwah kaonipun.
19.
Buka ngalih
bedigale, ngadu sebeng, suksmanipun :
Mangda uning i raga nyidra semu kalih laksana timpal wiadin anak sane darma
wiadin krinyi utawi egar wiadin sebet.
20.
Buka ngenjekin
ikut cicinge, mabalik nyaplok,
suksmanipun : Sakadi i bapa ngenken i pianak ngrereh napi-napi, raris i pianak
mabalik ngenken bapanipune ngerereh punika.
21.
Buka ngetakang
joane di batan umah, likad maideh,
suksmanipun : Sakadi anake sane kapingsalah ngamargiang kapatutan ring nyama
wiadin panyaman sane sampun terang ipun iwang.
22.
Buka nyilsil
kadelene, liunan pakpak kuangan gelekang,
suskmanipun : Agengan pakaryan ring pikolihipun.
23.
Buka nyitsit
tiinge, amis kecerikan, suksmanipun :
Yadin amunapi kapatutan anake sane alitan wiadin sane soran, yening sane
agengan kalih kuasa jaga nyisipang, janten ipun pasang sisip.
24.
Buka padine misi
nguntul, ane puyung nyeleg (sunggar),
suksmanipun : Anake sane pradnyan (wikan) alep tur meneng-meneng, kewanten
anake sane belog punggung tur sombong ngucekcak.
25.
Buka paete, nagih
getok, suskmanipun :
Sakadi anake sane belog tur nagih perintah kewanten mangda ipun makarya.
26.
Buka besine teken
sangihane, pada apesne; suksemanipun :
sakadi anake sane mapakarya, sang nalih miwah sang sane kadalih, janten sami
katahipun nelasang prabeya.
27.
Buka bikule,
ngutgut sambilang ngupinin;
suksemanipun : sakadi anake sane madaya kaon wiadin corah, seka kidik ngambil
barang-barang timpalipune, kewanten ipun mapi-mapi nulungin.
28.
Buka becicane
ujanan, nguci; suksemanipun :
sakadi anake sane ngucekcak ngomong nenten karwan tuktuk bongkolipun.
29.
Buka bikule
pisuhin, sumingkin bejit; suksemanipune :
sakadi anake alit-alit kual, yening ajahin wiadin glemekin ipun sumangkin kual.
30.
Buka bukite
ejohin, katon ngrawit; suksemanipun : sakadi
anake pakantenan ipun saking doh jegeg utawi bagus, kewanten wawu tampek
tlektekang ipun bodo, muanipune burik.
31.
Buka cicinge
ngongkong, tuara pingenan nyegut;
suksemanipun : sakadi jadmane sane degag ngaku wanen, kewanten jatinpune getap.
32.
Buka dedalune,
kampid baan nyilih; suksemanipun :
sakadi anake sane ngango bungah becik-becik, kewanten jatinipun pangangge
punika makasami antuka nyelang.
33.
Buka
dangap-dangape, gede-gede kayune ogara;
suksemanipun : sakadi anake sane gemba katunan bayu miwah gelar (arta), nagih
ngambil pakaryan sane ageng kalih akeh pacang nelasang prabeya.
34.
Buka entikan
oonge, ngulah pesu; suksemanipun :
sakadi anake sane ngomong ngawag-ngawag, sane nenten madasar antuk papineh.
35.
Buka goake,
ngadanin ibane; suksemanipun:
sakadi anake sane corah raris nuturang maling (maling teriak maling).
36.
Buka jagunge,
gedenan ati; suksemanipun :
kaucapang ring anake sane sombong tur degag, ngaku wanen utawi sugih.
37.
Buka jangkrike,
galak di bungut; suksemanipun :
sakadi anake sane galak (gati) di omong, kewanten nenten purun ngalaksanayang.
38.
Buka kamben
madare, liunan bikas; suksemanipun :
sakadi anake sane belog ajum parisolahipun tan anut ring tata krama.
39.
Buka kamene uwek
jaitin, munjuk benang tuna aji;
suksemanipun : sakadi anake sane maduwe umah tuduh, raris engsubina antuk upih
tuduhipune ical kewanten pakantenan ipun kaon.
40.
Buka kambinge
ngamah gendola, macueh-cueh;
suksemanipun : sakadi anake sane ngajengan sedah wiadin maanci, jantos
marues-rues bibih ipune barak.
Wewangsalan
Wewangsalan puniki pateh sakadi tamsil
ring Bahasa Indonesia. Wewangsalan kruna lingganipun "wangsal" sane
artinipun "lampah", polih pangiring "an" dados
"wangsalan", kaduipurwayang dados "wewangsalan", artinipun
lelampahan saparipolah kalih kahanan janma, sakadi sasimbing sane sada pedas
suksmanipun.
Wewangsalan puniki kawangun antuk lengkara kalih palet utawi carik. Lengkara
sane riinan sakadi "sampiran", indik daging kahiun sang ngucap,
kewanten kantun makubda (ilid) suksmanipun. Lengkarane sane pungkuran punika
daging sajati, sane nerangan suksmanipun tur mawirama kalih mapurwakanti
(bersajak). Wenten taler sane nenten ngucapang lengkarane pungkuran, antuk
kasengguh sami anake sampun ngerti ring suksmanipun. Ring asapunapine kawangun
antuk lelampahan ring pawayangan. Ki Dalang ngawi satua bawak babaudan,
nyimbingin sinalih tunggil sang nonton sane saud (iwang) laksananipun. Wenten
taler sane mawangun gambar (karikatur).
Ring sor puniki wenten makudang-kudang wewangsalan luiripun :
- Asep
menyan majagau, suksmanipun
= nakep lenggar aji kau
- Ada
tengeh masui kaput, suksmanipun
= ada keneh mamunyi takut
- Bakat
kocok misi isen, suksmanipun
= awak bocok tuara ngasen
- Bangbang
dadua ken ceburin, suksmanipun
= bajang dadua ken anggurin
- Be
lele mawadah kau, suksmanipun
= suba jele mara tau
- Bedeg
majemuh bangsing di banjar,
suksmanipun = jegeg buin lemuh langsing lanjar
- Baju
gadang potongan gantut,
suksmanipun = tuyuh magadang tuara maan entut
- Buangit
kali gangsa, suksmanipun
= magae lengit ngamah gasa (kereng)
- Buah
sabo mawadah klukuh, suksmanipun
= awak bodo buin angkuh
- Cekcek
poleng temisi bengil, suksmanipun
= desek ngereng gisi nengil
- Clebingkah
beten biu, suksmanipun
= gumi linggah ajak liu
- Dagdag
candung selem samah, suksmanipun
= berag landung kereng ngamah
- Delemk
sangut merdah tualen, suksmanipun
= medem bangun ngamah dogen
- Dija
kacang ditu komak, suksmanipun
= dija pejang ditu jemak
- Eber-eber
ilih, suksmanipun
= bebeger baan nyilih
- Gamongan
kladi jae, suksmanipun
= omongan dadi gae
- Gedenan
padange teken gondane,
suksmanipun = gedenan tandange teken gobane
- Gonda
godeg bakat kukur, suksmanipun
= goba jegeg baan pupur
- Idup
kedele mati kacang, suksmanipun
= idup jele mati sayang
- Jempiit
batan biu, suksmanipun
= ngajengit ajaka liu
- Prakpak
balok anggon sundih = awak
belog ngaku ririh
- Punyan
dagdag lusuh-lusuh = awak
degag ngelah musuh
- Rempeyek
kacang ijo = yadin
jelek masih kanggo
- Senggauk
agrobag = mauk biun
bobab
- Sintok
masui batu = asing
getok magedi malu
- Sintat-sintut
balebet di punapi = nyen ane
ngentut embet lantas mati
- Suba
bawang buin tanbusin = suba
tawang buin tandruhin
- Suba
kau buin seluhin = suba tau
buin tandruhin
- Suba
klungah buin manduri = suba
pongah buin juari
- Soksokan
misi klukuh = awak
bocok ngalih angkuh
- Timpas
puntul pengiris pungak
= mimpas nguntuk mairib nyak
- Tai
belek tai blenget = suba
jelek mara inget
- Tiing
tamblang apit gumbleng
= mua nyambang apit subeng
- Bebee
padang gambuh = magae
ngandang nganjuh
- Be
bebek be guling = busan
kedek jani ngeling
- Jero
gede jero luh = suba gede
ada nguluh
- Jukut
gedang apalungan = sira
ledang pakayunan
- Kadele
mawadah kau = awak jele
tuara tau
- Kamen
batik maprada = bakal
tidik tuara ada
- Kapal
api kpal boyongan = pacang
napi tiang oyongan
- Maan
semal teken kiuh = maan emar
teken tuyuh
- Masuksuk
ngaba pales = bilang
masuk kereng pules
- Ngaba
pales bareng guun = suba
males keren nurun
- Ngaba
gabus misi granit = goba
bangus kereng nglamit
- Ngaba
kau bakat kocok = tuara tau
awak bocok
- Ngae
pale aji golok = ane males
dadi kolok
- Ngaba
pales bareng tali = Suba
males kereng mlali
- Ngalih
sampi galang bulan = Ngali
bati kilangan kamulan
- Ngamah
tombong misi pusuh = anak
sombong ngelah musuh
- Ngalih
bawang bakat masui = ngalih
roang bakat gusti
- Nyekjek
padang pesu lindung = betek
basang pesu kidung
- Ngaba
gonda keetan bulih = ngaba
honda baan nyilih
- Pale
rajah aji golok = males
melajah dadi belog
- Pepales
adeng puun = awak
males kereng nurun
- Pangigi
di kawahe = tong
magigi ke pawahe
Pupulan Bebladbadan
Dumun ring postingan bebladbadan tiang
sampun ngecenin "penjelasan" indik bebladbadan. Bebladbadan punika
wantah silih sinunggil Basa Basitha sane lumrah kaanggen ring Basa Bali. Minab
yen wenten semeton sane durung tatas uning indik bebladbadan punika, dados
malih ngwacenin "penjelasane" ring artikel bebladbadan punika.
Nah, ne mangkin tiang malih ngicenin makudang-kudang conto bebladbadan sane
lianan. Ring sor puniki wenten makudang-kudang conto bebladbadan , luiripune :
- Mabunga
layu = mayang, arti paribasane = sayang
- Blulang
maukir = wayang, arti paribasane = sayang
- Maberuk
tanah = caratan, arti paribasane = nyaratang
- Mabawang
putih = kesuna, arti paribasane = pisuna
- Mabunga
buah = bangsah, arti paribasane = mlangsah
- Macarang
nyuh = papah, arti paribasane = ngepah
- Maceleng
lua = bangkung , ati paribasane = bengkung
- Madanyuh
biu = kraras, arti paribasane = raras dogen
- Madasar
nasi = entip, arti paribasane = ngintip
- Madamar
langit = bulan, arti paribasane = bulanan
- Madamar
bangke = angenan, arti paribasane = mapangenan
- Madamar
di carik = kunang-kunang, arti paribasane = tunangan
- Madon
jaka = ron, arti paribasane = makaronan
- Madakin
kuping = tilu, arti paribasane = uling liu
- Maadin
kuud = klungah, arti paribasane = jengah
- Ental
magulung = subeng, arti paribasane = nyebeng
- Golok
jembrana = sadu, arti paribasane = masadu
- Gonda
di gunung = anti, arti paribasane = nganti
- Goak
mamata barak = tuhu-tuhu, arti paribasane = tuhu
(sejati)
- Gedebong
tuh = kupas, arti paribasane = upas
Papindan
tegesipun: gegambaran buka, wiadin yan bandingan pateh mirib teken...., upami:
papindan kedis, tegesipun: wangun gambaran mirib kedis. Mapinda sedih,
tegesipun: mirib buka anake sedih. Sane dados pepindan, punika kruna aran sane
polih anusuara,
Papindan punika pateh sakadi Sesawangan,
kewanten binanipun papindan kruna punika polih "anu suara",
yening sesawangan karahini antuk kruna: buka, kadi, luir, waluya kadi,
upami:
- Papindan:
Alise medon intara.
- Sesawangan:
Alise buka (kadi, luir) don intaran.
- Boke
membotan blayag, tegesipun: rambutne maombak-ombakan.
- Betekan
batise meling padi, tegesipun: sekadi beling padi.
- Cokore
mudak sinungsang, tegesipun: sakadi bungan pudake sungsang.
- Cecapingane
nyaling kdang, tegesipun: mirib caling kidang.
- Cecingakane
natit, tegesipun: sledat-sledet manis.
- Gigine
matun sumangka, tegesipun: mirib batun sumangka.
- Jrijine
musuh bakung, tegesipun: rurus ngancan mirib pusuh bakung.
- Kupinge
nyanggar sekar, tegasipun: karnane becik sumpangin sekar.
- Kukune
memapah biu, tegesipun: kukune mirip papah biu, sada lengkung.
- Lambene
barak ngatirah, tegesipun: lambene mirip buah katirah barak.
Inggih amunika dumun. Tiang sampun kenjel ngetik
uli tuni. Benjang-benjang malih lanturang tiang. Suksema!
Kaketus saking :
* Buku Basitha Paribasa Bali
* Buku Kumuda Sari II
sumber :
http://bliyanbelog.blogspot.com/2011/04/pupulan-sesonggan-bagian-4.html